Smear Testi, HPV Testi ve HPV Aşısı: Kimlere, Ne Zaman?

Rahim ağzı kanseri, düzenli tarama ile erken evrede yakalanabilen ya da öncül değişiklikler aşamasında durdurulabilen kanser türlerinden biridir. Bunun temel aracı iki farklı test -smear ve HPV DNA testi- ile belirli yaşlarda uygulanan HPV aşısıdır. Üçü de aynı konuyla ilgilidir ama farklı sorulara cevap verir; bu yazı hangi testin ne işe yaradığını, kimlere hangi aralıkla yapılması gerektiğini ve aşının kimler için önerildiğini Sağlık Bakanlığı'nın ulusal tarama programına dayanarak açıklıyor.

Smear testi ile HPV testi arasındaki fark

Her iki test de aynı şekilde alınır: spekulum muayenesi sırasında rahim ağzından küçük bir fırça ile hücre örneği toplanır. Ancak laboratuvarda bakılan şey farklıdır.

Smear (Pap) testi

Smear testi, rahim ağzındaki hücrelerin görünümünü mikroskop altında inceler ve kanser öncülü olabilecek hücresel değişiklikleri arar. Doğrudan bir virüs testi değildir; hücre düzeyindeki değişikliğe bakar.

HPV DNA testi

HPV DNA testi ise hücrelerde rahim ağzı kanseriyle ilişkilendirilen yüksek riskli human papillomavirus (HPV) tiplerinin genetik materyalinin bulunup bulunmadığını araştırır. Virüsün kendisini arar, henüz hücresel değişiklik oluşup oluşmadığına bakmaz.

Türkiye'deki güncel ulusal tarama programında öncelikli yöntem HPV DNA testidir; test pozitif çıktığında aynı örnekten smear değerlendirmesi yapılır ve gerekirse kolposkopi adı verilen daha ayrıntılı bir inceleme ile devam edilir.

Sağlık Bakanlığı'nın tarama programına göre kimler, ne sıklıkla

Türkiye'de rahim ağzı kanseri taraması, Aile Sağlığı Merkezleri, Toplum Sağlığı Merkezleri ve Kanser Erken Teşhis, Tarama ve Eğitim Merkezleri (KETEM) aracılığıyla ücretsiz olarak yürütülür. Halk Sağlığı Genel Müdürlüğü'nün ulusal kanser tarama programına göre, 30-65 yaş arasındaki kadınlara beş yılda bir HPV DNA testi yapılması önerilir.

Otuz yaşın altında rutin, toplum tabanlı bir tarama programı bulunmaz. Bunun nedeni, bu yaş grubunda HPV enfeksiyonunun oldukça sık görülmesi, ancak büyük çoğunlukla bağışıklık sistemi tarafından kendiliğinden temizlenmesidir; erken yaşta yapılan yoğun taramalar gereksiz endişeye ve gereksiz ek işlemlere yol açabileceği için önerilmez. Otuz yaşın altında şikâyeti olan ya da hekimin risk faktörü nedeniyle gerekli gördüğü kişilerde değerlendirme elbette yapılabilir; burada söz edilen toplum tabanlı, şikâyetsiz kadınlara yönelik genel tarama takvimidir.

Yaş grubu	Önerilen yaklaşım	Aralık
30 yaş altı, şikâyeti yok	Rutin toplum taraması yok; şikâyet varsa bireysel değerlendirme	-
30-65 yaş	HPV DNA testi (ulusal program)	5 yılda bir
HPV testi pozitif çıkanlar	Aynı örnekten smear değerlendirmesi, gerekirse kolposkopi	Hekim takibine göre
65 yaş üzeri	Önceki tarama sonuçları ve risk durumuna göre hekim kararı	Bireysel değerlendirme

HPV aşısı: kimlere, ne zaman önerilir

HPV aşısı, rahim ağzı kanserine yol açan yüksek riskli virüs tiplerine karşı bağışıklık geliştirmeyi amaçlar ve etkisi, kişi virüsle henüz karşılaşmadan yapıldığında en yüksektir. Bu nedenle aşı takvimleri, cinsel yaşam başlamadan önceki yaşları hedef alır.

• Aşı, hem kız hem erkek çocuklara uygulanabilir.
• En yüksek bağışıklık yanıtı, 11-12 yaş civarında başlanan uygulamalarda elde edilir; genel öneri aralığı 9-26 yaş arasıdır.
• 9-14 yaş aralığında iki doz, 15 yaş ve üzerinde üç doz uygulanır.
• 27-45 yaş arasındaki bazı yetişkinler için aşı, hekimle kişisel risk değerlendirmesi yapıldıktan sonra düşünülebilir.

Türkiye'de HPV aşısı şu an için ulusal aşı takviminin bir parçası değildir; bu nedenle Sosyal Güvenlik Kurumu tarafından karşılanmamaktadır ve isteğe bağlı, ücretli bir uygulamadır. Aşı kararı ve uygulama takvimi için bir hekime danışılması gerekir; bu yazı doz önerisi değil, genel bir bilgilendirme sunar.

Aşının cinsel yaşam başlamadan önce yapılması tercih edilir çünkü bağışıklık yanıtı, kişi henüz virüsle karşılaşmadan geliştirildiğinde daha güçlü olur. Cinsel yaşamı başlamış kişilerde de aşı yine de düşünülebilir; bu durumda aşının koruma sağlayacağı tipler kişinin daha önce karşılaşmadığı tiplerle sınırlı kalabilir. Aşı sonrası uygulama bölgesinde hafif ağrı veya kızarıklık gibi genel aşı reaksiyonları görülebilir; olası yan etkiler ve kişiye özel uygunluk mutlaka uygulamayı yapacak hekimle konuşulmalıdır.

Kaç kadın taramaya gidiyor, kaçı ihmal ediyor

Rahim ağzı kanseri taraması, dünya genelinde en etkili kanser önleme araçlarından biri kabul edilir çünkü hastalık genellikle yıllar süren, öncül bir aşamadan geçerek gelişir. Bu uzun öncül dönem, düzenli taramayı erken müdahale için elverişli kılar. Buna rağmen tarama takviminin unutulması ya da ertelenmesi, en sık karşılaşılan sorunlardan biridir; beş yıllık aralık, kısa vadeli bir şikâyet olmadığı sürece kolayca akıldan çıkabilir.

HPV nedir, nasıl bulaşır

Human papillomavirus (HPV), yüzden fazla alt tipi bulunan, cilt ve mukoza teması yoluyla bulaşan çok yaygın bir virüs ailesidir. Cinsel açıdan aktif olan yetişkinlerin büyük bölümü yaşamlarının bir döneminde en az bir HPV tipiyle karşılaşır. Tiplerin bir kısmı siğil oluşumuyla ilişkiliyken, "yüksek riskli" olarak adlandırılan bir grup tip ise uzun süre kalıcı hale geldiğinde rahim ağzı, vajina, vulva, penis, anüs ve boğaz bölgesinde kanser gelişimiyle ilişkilendirilir. Bulaş cinsel temasla olur ve bulaşma için tam bir cinsel ilişki şart değildir; cilt-cilt veya mukoza teması yeterli olabilir.

Rahim ağzı kanseri riskini artırabilen etkenler

HPV enfeksiyonunun uzun süre kalıcı hale gelmesi rahim ağzı kanserinin temel nedenidir; ancak bazı etkenler bu sürecin ilerleme olasılığını artırabilir. Sigara kullanımı, bağışıklık sistemini baskılayan durumlar (bazı ilaçlar veya hastalıklar nedeniyle), uzun süreli doğum kontrol hapı kullanımı ve çok sayıda doğum bu etkenler arasında sayılır. Bu etkenlerin varlığı kanser olunacağı anlamına gelmez; yalnızca düzenli taramanın önemini artıran faktörlerdir.

Erkeklerde HPV: neden konu onları da ilgilendiriyor

HPV, yalnızca kadınları etkileyen bir konu değildir. Erkekler hem virüsü taşıyıp bulaştırabilir hem de HPV'nin ilişkilendirildiği bazı kanser türleri (penis, anüs, boğaz bölgesi) açısından risk taşıyabilir. Bu nedenle aşı takvimlerinde erkek çocuklar da kız çocuklarla aynı yaş aralığında hedef alınır. Erkeklerde rutin bir HPV tarama testi bulunmaz; belirti veya bulgu varsa ilgili uzmana başvurulması önerilir.

Aşı olan kadınlar taramayı bırakabilir mi

Hayır. HPV aşısı, virüsün bilinen en yaygın yüksek riskli tiplerinin büyük bölümüne karşı koruma sağlar, ancak tüm HPV tiplerini kapsamaz. Aşı olmuş bir kadının da 30 yaşından itibaren ulusal tarama programına dahil olması, aşının kapsamadığı tiplerle ilişkili riskin izlenmesi açısından gereklidir. Aşı ve tarama birbirinin yerine geçmez; iki ayrı koruma katmanı olarak birlikte işler.

HPV testi pozitif çıkarsa ne olur

HPV DNA testinin pozitif çıkması, doğrudan kanser anlamına gelmez. Çoğu HPV enfeksiyonu, bağışıklık sistemi tarafından zaman içinde kendiliğinden temizlenir. Pozitif sonuç sonrasında izlenen yol genellikle şu şekildedir: aynı örnekten smear değerlendirmesi yapılır; hücresel değişiklik saptanırsa kolposkopi ile rahim ağzı yakından incelenir; gerekiyorsa küçük bir doku örneği (biyopsi) alınır. Bu süreç kişiye göre haftalar sürebilir ve sonuçlara göre izlem ya da tedavi planı hekim tarafından belirlenir.

Pozitif sonucu öğrenmek kaygı verici olabilir; ancak sürecin çoğu vakada izlemle sınırlı kaldığını bilmek bu kaygıyı azaltabilir. Belirlenen kontrol tarihlerine sadık kalmak, sürecin en önemli parçasıdır; bir kontrolü atlamak, olası bir değişikliğin geç fark edilmesine yol açabilir.

KETEM'de tarama nasıl işler

Kanser Erken Teşhis, Tarama ve Eğitim Merkezleri (KETEM), il ve ilçelerde Toplum Sağlığı Merkezleri bünyesinde hizmet veren, randevu ile ya da bazı yerlerde randevusuz başvurulabilen birimlerdir. Otuz yaş ve üzerindeki kadınlar, kimlikleriyle başvurarak HPV DNA testi örneği verebilir; aynı hizmet aile hekimliği birimlerinde de sunulabilir. İşlem ücretsizdir ve sonuçlar genellikle aile hekimi veya KETEM üzerinden hastaya iletilir.

Aşı ile tarama arasındaki ilişkiyi özetleyen tablo

Durum	Aşı	Tarama
Aşı olmamış, 30 yaş altı	Hekimle görüşülerek değerlendirilebilir	Rutin toplum taraması yok, şikâyet varsa bireysel
Aşı olmamış, 30-65 yaş	Hekimle görüşülerek değerlendirilebilir	5 yılda bir HPV DNA testi
Aşı olmuş, 30-65 yaş	Tamamlanmış kabul edilir	Yine 5 yılda bir HPV DNA testi sürer

Sık sorulan pratik sorular

Test sonucu ne kadar sürede çıkar

Laboratuvara ve kullanılan yönteme göre değişmekle birlikte, sonuçların birkaç günden birkaç haftaya kadar süre alması olağandır. Sonucun ne zaman ve nasıl bildirileceği örnek alınırken sorulabilir.

Test ağrılı mı

Örnek alma işlemi, standart spekulum muayenesi sırasında yapılır; kısa süreli bir basınç hissi dışında belirgin bir ağrı beklenmez.

Gebelikte tarama yapılabilir mi

Gebelik, rutin tarama takviminin ertelenmesi için tek başına bir neden değildir; tarama zamanı geldiyse gebelik takibi yapan hekimle bu konu konuşulabilir.

Menopoz sonrası tarama biter mi

Tarama programının üst yaş sınırı ve önceki sonuçlara göre devam edip etmeyeceği hekim tarafından değerlendirilir; önceki taramalarda düzenli negatif sonuç alınmış olması bu kararda belirleyici olabilir. Menopoz sonrası herhangi bir kanama ise, tarama takviminden bağımsız olarak her zaman değerlendirilmesi gereken bir bulgudur.

Smear sonucu belirsiz çıkarsa ne olur

Smear sonucu net bir kategori vermeyip sınırda çıkabilir. Bu durumda genellikle HPV testiyle birlikte değerlendirme yapılır veya belirli bir süre sonra testin tekrarlanması istenir; bu, çoğu zaman ciddi bir bulgu değil, izlem gerektiren bir ara sonuçtur.

Kontrol listesi: tarama randevusuna hazırlık

• Son tarama tarihinizi ve varsa önceki sonuçlarınızı hatırlayın veya kayıtlarınızı yanınızda bulundurun.
• Randevuyu adet döneminin dışında bir tarihe planlayın.
• Kullandığınız doğum kontrol yöntemini ve varsa geçirdiğiniz jinekolojik işlemleri not edin.
• HPV aşısı olup olmadığınızı, olduysanız hangi yaşta yapıldığını hatırlayın.
• 30 yaşın üzerindeyseniz ve son beş yıl içinde tarama yaptırmadıysanız, aile hekiminizden veya en yakın KETEM'den randevu isteyin.

Ne zaman hekime başvurulmalı

Tarama takviminin dışında, aşağıdaki durumlarda beklenmeden başvuru yapılmalıdır:

• Cinsel ilişki sonrası tekrarlayan kanama
• Adet döngüsü dışında görülen kanama
• Menopoz sonrası herhangi bir kanama
• Olağan dışı, kötü kokulu veya kanlı akıntı
• HPV testi pozitif çıktıktan sonra önerilen kontrol tarihinin kaçırılmaması

Sık yanlış bilinenler

• "HPV pozitif çıkmak, rahim ağzı kanseri olduğum anlamına gelir." Yanlıştır. HPV enfeksiyonu çok yaygındır ve büyük bölümü kendiliğinden geçer; pozitiflik yalnızca daha yakın takip gerektirir.
• "Tek eşliyim, bana bulaşmaz." HPV, cinsel temasla bulaşan çok yaygın bir virüstür; tek partnerli ilişkilerde de bulaş mümkündür, çünkü belirleyici olan geçmişteki temas geçmişidir.
• "Prezervatif tam koruma sağlar." Prezervatif bulaş riskini azaltır ama HPV cilt teması ile de bulaşabildiğinden tam bir koruma garantisi vermez.
• "Aşı olduysam smear/HPV testine gerek yok." Yanlıştır; aşı tüm yüksek riskli tipleri kapsamadığından tarama programı aşıdan bağımsız sürer.
• "HPV yalnızca kadınları ilgilendirir." HPV, erkeklerde de bazı kanser türleriyle ilişkilendirilir ve bulaşta erkekler de rol oynar; bu nedenle aşı her iki cinsiyet için de önerilir.
• "Belirti yoksa HPV de yok demektir." HPV enfeksiyonu çoğunlukla hiçbir belirti vermez; bu yüzden tarama, belirtiye değil takvime dayanır.
• "HPV testi ile smear testi ikisi birden yapılmak zorunda." Türkiye'deki ulusal programda birincil test HPV DNA testidir; smear değerlendirmesi HPV pozitif çıktığında aynı örnek üzerinden yapılır, ayrı bir randevu gerekmez.
• "Aşı yaptırmak için mutlaka hastaneye gitmek gerekir, aile hekimi yapamaz." Uygulama yeri, aşının temin yöntemine ve kuruma göre değişebilir; en güncel bilgi için hekime veya aile sağlığı merkezine danışılabilir.

Rahim ağzı taramasının parçası olan smear örneğinin nasıl alındığı ve genel jinekolojik muayenenin nasıl işlediği hakkında daha fazla bilgi için jinekolojik muayene yazımıza bakabilirsiniz. Otuz yaşın altında ya da üstünde olsun, tarama takviminizi bir yere not etmek ve beş yılda bir tekrarını hatırlamak, bu konudaki en pratik önlemdir.